Spis artyku堯w
Piek這 polskich dzieci

Ewa Siemaszko


    Nauczyciele i uczniowie szko造 w Zagajach na Wo造niu - zamordowani podczas napadu UPA.
    毒鏚這: zbiory Ma貪orzaty Szot-Wr鏏lewskiej.

    Tysi帷e polskich dzieci pad造 ofiar ukrai雟kich nacjonalist闚 - zamordowane, ranne, sieroty, a tak瞠 wszystkie, kt鏎e ocala造...

    Na Wo造niu i w Ma這polsce Wschodniej, gdzie w latach 40. cz這nkowie Organizacji Ukrai雟kich Nacjonalist闚 i Ukrai雟kiej Powsta鎍zej Armii (banderowcy) dokonali zbrodni ludob鎩stwa na Polakach, prawdopodobnie jedn czwart ofiar stanowi造 dzieci. A wi璚 blisko 30 tys. Znacznie wi璚ej straci這 cz窷 lub ca陰 rodzin, leczy這 si z ran i do ko鎍a 篡cia boryka這 si i boryka z prze篡ciami, kt鏎e by造 ponad wytrzyma這嗆 dzieci璚ej psychiki, a nieraz z ci篹kim po這瞠niem spowodowanym przez zbrodnie. S to dane szacunkowe, bowiem zebrana dot康 dokumentacja nie odzwierciedla wszystkich strat ludzkich, a cz瘰to nie jest znany wiek ofiar.

    Zanim dosz這 do zbrodni ludob鎩stwa, narasta豉 wrogo嗆 cz窷ci Ukrai鎍闚 do Polak闚. Ze 鈍iata doros造ch nienawi嗆 przenikn窸a do 鈍iata dzieci璚ego. W miasteczku Pisty w powiecie Kos闚 woj. stanis豉wowskiego ju pod koniec lat 30. dzieci zacz窸y demonstrowa pogard wobec polskich koleg闚: "C鏎ka s御iada Ukrai鎍a (...) oplu豉 swoj r闚ie郾iczk Polk, m闚i帷 do niej szyderczo "Ty Polko". Podobna atmosfera by豉 w tym czasie w okolicy Cho這niewicz na Wo造niu (pow. ㄆck), gdzie ukrai雟cy ch這pcy pas帷y krowy w lesie dotkliwie bili polskie dzieci id帷e do ko軼io豉 i 酥iewali "Mazury do dziury, Polaki do sraki, mu篡ki do neba, bo ich tam potreba".

    Nieprzyjazne i gro幡e gesty odczuwane by造 przez dzieci jako niezrozumia貫 wyrzucenie z dotychczasowego 鈔odowiska i poni瞠nie. A by to dopiero pocz徠ek gehenny. Na razie do zniesienia.

    Narasta groza

    Napady boj闚ek ukrai雟kich na pojedyncze osoby i rodziny zacz窸y si w 1942 r., a wiadomo軼i o nich rozchodzi造 si szybko po okolicy, doro郵i rozwa瘸li okoliczno軼i, dyskutowali, czy b璠 nast瘼ne. Dzieci przys逝chiwa造 si i traci造 spok鎩. Po jakim czasie nast瘼owa豉 zupe軟a zmiana domowych zwyczaj闚. Na p馧nocy Wo造nia ju na prze這mie lat 1942 i 1943 w niekt鏎ych polskich koloniach na noce wystawiano warty, czuwano, by w por wszcz望 alarm i uciec. Tam najwcze郾iej dochodzi這 do wi瘯szych zbrodni. Gdzieniegdzie spano w ubraniach, by jak najpr璠zej zbiec. Gdy Ukrai鎍y zacz瘭i atakowa ca貫 polskie kolonie, pomimo zimy, ca貫 rodziny, z dzie熤i, i to ma造mi, zabieraj帷 ze sob pierzyny i inne okrycia, nocowa造 w lesie, zagajnikach i nawet w polu, byle nie da zaskoczy si w domu, z kt鏎ego nie豉two uciec.

    Nawet najmniejsze dzieci odczuwa造 l瘯, p豉ka造, stwarzaj帷 dodatkowe zagro瞠nie, a zimno zak堯ca這 sen. Zima by豉 wtedy d逝ga, jeszcze w kwietniu w lesie le瘸 郾ieg. P騧niej nie by這 豉two, gdy pada造 deszcze. Urz康zano r騜ne schowki na terenie gospodarstw, ziemne schrony w sadach, na polach, przesiadywano w stogach, krzakach, skalnych wykrotach, na bagnach. Ka盥y podejrzany odg這s w pobli簑 kryj闚ki przerywa czujny sen i wprawia w przera瞠nie. Niekt鏎e dzieci chorowa造. Leczono je domowymi sposobami, nie zawsze z dobrym skutkiem.

    Tymczasem banderowskie boj闚ki dopada造 Polak闚 w kryj闚kach. Wiele rodzin, przewiduj帷, 瞠 nieunikniona jest ukrai雟ka napa嗆, rozdziela這 si, kryj帷 w r騜nych miejscach z nadziej, 瞠 kto z rodziny prze篡je. Niejednokrotnie, zw豉szcza w licznych rodzinach, cz窷 dzieci musia豉 si ukrywa bez doros造ch. Nieustaj帷e poczucie zagro瞠nia w dzie i w nocy trwa這 na Wo造niu od pierwszych miesi璚y 1943 r., a w Ma這polsce Wschodniej od 1944 r. Wiele rodzin nie nocowa這 w domach od kilku miesi璚y do jednego roku.

    Z p馧nocnego Wo造nia przenoszono si w bagniste rejony Polesia, zamieszka貫 przez ludno嗆 bia這rusk, i w pobli瞠 baz partyzantki sowieckiej, gdzie banderowcy ju nie grasowali. Zak豉dano tam obozy i koczowano przez wiele miesi璚y w najbardziej prymitywnych warunkach, kt鏎e dzi trudno sobie wyobrazi i kt鏎e nie wszystkie dzieci wytrzyma造, umieraj帷 z chor鏏 i niedo篡wienia. Przy spalonej wsi Budki Wojtkiewickie (pow. Stolin), gdzie stale kr捫y造 sowieckie oddzia造 partyzanckie, od sierpnia 1943 r. do ko鎍a stycznia 1944 r. w sza豉sach 篡li mieszka鎍y czterech wsi z powiatu sarne雟kiego: Perestaniec, Omelno, Lado i Tatynne. Jeszcze d逝瞠j istnia ob霩 uchod嬈zy za這穎ny przy polskiej samoobronie w kolonii Przebra瞠 (pow. ㄆck). W ogromnym st這czeniu na ogrodzonym zasiekami obszarze i pilnowanym przez grupy samoobrony rodziny z ma造mi dzie熤i 篡造 w sza豉sach, ziemiankach i prowizorycznych drewnianych barakach nawet rok czasu.

    Pod wp造wem coraz straszniejszych wie軼i, widok闚 zmasakrowanych ludzi, oszala造ch z l瘯u uciekinier闚 spod no瘸 i siekiery, kt鏎zy przybywali do miejsc jeszcze niedotkni皻ych zbrodni, zbiorowych mogi, 逝n palonych gospodarstw - coraz bli瞠j i cz窷ciej obserwowanych - l瘯 narasta, przechodz帷 w ci庵造 strach. Jakim瞠 wstrz御em dla 11-letniej Basi Targowskiej z osady Armatni闚 (pow. ㄆck) by widok Adama Mrozickiego upieczonego przez banderowc闚 w gor帷ym 簑磧u smolarni przy nadle郾ictwie Johan闚. Obraz ten prze郵aduje j do dzi. Tak jak i doprowadza obecnie starsz pani do panicznego nastroju pewien szczeg鏊ny kolor nieba i szczekaj帷e psy, przypominaj帷 dzie napadu na Polak闚 w s御iednich koloniach latem 1943 r.

    Rze niewini徠ek

    Najwi璚ej dzieci gin窸o w napadach, w kt鏎ych nacjonali軼i ukrai雟cy d捫yli do zg豉dzenia ca貫j ludno軼i polskiej miejscowo軼i. Podam przyk豉dy kilku masowych zbrodni z liczb zamordowanych dzieci w wieku do lat 14: w Ostr闚kach w pow. lubomelskim na Wo造niu zgin窸o 204 dzieci do lat 14 na co najmniej 474 zamordowanych mieszka鎍闚; w kolonii Maria Wola w pow. w這dzimierskim (Wo造) - 67 dzieci na 212 ofiar og馧em; w kolonii Lipniki, pow. kostopolski (Wo造), podczas napadu zgin窸o 53 dzieci, a troje zmar這 p騧niej wskutek ran na 179 os鏏 zamordowanych og馧em; we wsi Pysz闚ka, pow. Jawor闚, woj. lwowskie, w鈔鏚 54 zamordowanych ludzi by這 22 dzieci; we wsi Der鄴w, pow. 砰dacz闚, woj. stanis豉wowskie, w liczbie 77 ofiar znajduje si 29 dzieci; w Berezowicy Ma貫j, pow. Zbara, woj. tarnopolskie, zgin窸o 28 dzieci na 99 zamordowanych.

    Potworno嗆 zbrodni, kt鏎 charakteryzuje tak wysoka liczba zamordowanych dzieci, jest powi瘯szona okrucie雟twem w sposobach zadawania 鄉ierci niewinnym i bezbronnym, dopiero zaczynaj帷ym 篡cie, istotom ludzkim. Oto kilka przyk豉d闚 z Wo造nia: we wsi Sytnica (pow. ㄆck) dwoje dzieci W豉dys豉wa i Janiny Hulkiewicz闚, jedno sze軼ioletnie, drugie sze軼iomiesi璚zne, banderowcy 篡wcem zakopali; w osadzie le郾ej Ma逝szka (pow. Kostopol) 13-letniemu Stasiowi Wojciechowskiemu zadano 19 ran k逝tych i duszono go sznurkiem; we wsi Zamlicze (pow. Horoch闚) pi璚ioro dzieci Usarskich por帳ano siekierami, niemowl璚iu po豉mano wszystkie kosteczki i gnojem zatkano usta; w Wi郾iowcu Nowym (pow. Krzemieniec) dziecko-noworodek Antoniego i Feli Kozakowskich zosta這 rozbite o 軼ian domu (ten spos鏏 zabijania ma造ch dzieci by bardzo cz瘰ty); we wsi Swinarzyn (pow. Kowel) paroletni synek Lipskich zosta przybity do sto逝 za j瞛yk, a pozosta貫 rodze雟two zosta這 wrzucone do studni; w kolonii Czmykos Janince Kotas, lat 12, znajomy Ukrainiec ze wsi Czmykos odr帳a nogi w po這wie 造dek, zmar豉 z wykrwawienia w rowie przysypana cienk warstw ziemi.

    M瘯a ocalonych

    Cz窷 tak bestialsko katowanych dzieci jednak prze篡豉. Niekiedy wraca造 do zdrowia nawet ci篹ko ranne, cho wydawa這 si, 瞠 nie przetrzymaj uraz闚 - dzi瘯i si這m natury i pomocy lekarzy niemieckich oraz polskich w szpitalach na Wo造niu, a tak瞠 lekarzy sowieckich w szpitalach polowych i zwyk造ch, do kt鏎ych przekazywali owe ofiary partyzanci sowieccy przemieszczaj帷y si w p馧nocno-wschodnich powiatach. Na przyk豉d Marianek Murawski z kolonii G逝boczanka (pow. Kostopol) z pogruchotan twarz, by odzyska mow i m鏬 normalnie je嗆, by leczony chirurgicznie dwa i p馧 roku w szpitalach w Bystrzycach, Bereznem, R闚nem (na Wo造niu) i w Kijowie, dok康 ostatecznie zosta przewieziony po zaj璚iu Wo造nia przez Sowiet闚 w 1944 r. Jednak wi瘯szo嗆 rannych dzieci nie mia豉 w豉軼iwej opieki medycznej - albo organizm by dostatecznie silny, by poradzi sobie sam, albo po jakim czasie m璚zarni dzieci umiera造.

    Niekt鏎e by造 poddane przez oprawc闚 torturom powoduj帷ym trwa貫 okaleczenia i inwalidztwo. W sierpniu 1943 r. w szpitalu w R闚nem przebywa豉 11-letnia dziewczynka z wyk逝tymi oczami. W szpitalu w Sarnach leczony by syn gajowego z kolonii Chinocze czteroletni Romek, kt鏎emu upowcy w czerwcu 1943 r. obci瘭i obie n騜ki, a oboje rodzic闚 zamordowali. U wielu dzieci pozosta造 rozleg貫 oszpecaj帷e blizny po oparzeniach w p這n帷ych zabudowaniach oraz po ranach, jak np. u Henia Janaczka z kolonii Siomaki (pow. Kowel).

    Ofiarami banderowskiego piek豉 sta造 si zatem zar闚no dzieci zamordowane, jak i te, kt鏎e prze篡造. Opr鏂z uraz闚 fizycznych, kt鏎e dotyczy造 cz窷ci ocalonych, wszystkie dozna造 bardzo g喚bokich i trwa造ch uraz闚 psychicznych, cho z r騜nych powod闚. Najwa積iejsze, poza ranami powoduj帷ymi b鏊, to: przera瞠nie najwy窺zego nat篹enia, zetkni璚ie si ze 鄉ierci najbli窺zych i poddaniem ich okrucie雟twu, brak kochaj帷ych i kochanych os鏏, poczucie osamotnienia, nag貫 przerwanie dotychczasowego sposobu 篡cia, zniszczenie domu rodzinnego, l瘯 przed nieznan i r闚nie niebezpieczn przysz這軼i.

    Podczas napadu w Wigili Bo瞠go Narodzenia w 1943 r. na Polak闚 w O造ce (pow. ㄆck) w jednym z dom闚, gdzie zebra豉 si grupka os鏏, upowcy kazali trzyma 鈍iec ma貫mu synkowi Balbiny Mroczkowej i o鈍ietla mordowanie jego matki, brata i innych os鏏. Na koniec mordu trzymaj帷y 鈍iec otrzyma cios siekier w g這w i straci oko.

    Po takich prze篡ciach nie wszystkie dzieci wr鏂i造 do r闚nowagi psychicznej. 14-letnia Stanis豉wa Kasperkiewicz, ranna w napadzie w 1943 r. w kolonii Siomaki (pow. Kowel), wprawdzie wyleczy豉 si z ci篹kich obra瞠 w szpitalu w Kowlu, ale nie znios豉 ci篹aru obecno軼i przy makabrycznym mordowaniu rodzic闚 - w 1945 r. zmar豉 w szpitalu psychiatrycznym. Michalina Kownacka, lat dwa, z kolonii Chait闚ka (pow. ㄆck) straci豉 na zawsze mow na skutek szoku doznanego podczas ucieczki od upowc闚, gdy matka czo貪aj帷a si w bruzdach ziemniaczanych ci庵n窸a j za r瘯.

    Instynkt 篡cia

    Straszne okoliczno軼i, zwykle obezw豉dniaj帷e strachem i bezradno軼i, w niekt鏎ych dzieciach wyzwala造 imponuj帷y instynkt 篡cia. Wyrywa造 si oprawcom, ucieka造, zmienia造 kryj闚ki. Po odej軼iu napastnik闚 szuka造 pomocy w innych domach, u dziadk闚, wujk闚, ciotek i s御iad闚, nawet Ukrai鎍闚. Gdy natrafia造 na trupy i zgliszcza lub pustk, b陰ka造 si samotnie, nieraz kilka dni, zanim kto si nimi zaopiekowa - kto z dalszej rodziny, s御iedzi.

    Siedmioletnia Zofia Kr鏊 i pi璚ioletnia Amelia G鏎al, z ca趾owicie wymordowanej kolonii Czmykos (pow. Luboml), noc przesiedzia造 w kryj闚ce pod pod這g i nast瘼nego dnia samotnie posz造 do Lubomla - 12 km! Dotar造 tam, b璠帷 ju w bardzo z造m stanie, do cioci jednej z nich. Ranna w nog sze軼ioletnia Jadzia Dzieka雟ka z Wyrki (pow. Kostopol) przez 10 dni trwa豉 przy zabitej matce, 篡wi帷 si k這sami zb騜 i pij帷 wod z ka逝篡, a znalaz j i zaopiekowa si ni Ukrainiec ze wsi Werbcze, kt鏎y przyjecha kosi zbo瞠 z pozostawionych polskich p鏊.

    Male鎥ie dzieci nieraz nie rozumia造 鄉ierci i tkwi造 przy zw這kach matki, p豉cz帷 i dopominaj帷 si o jej reakcj. W osadzie Chryn闚 (pow. W這dzimierz) p馧toraroczne dziecko Jana i Marzanny Blicharz闚 z odr帳an r瘯 pe透a這 po martwej matce, wo豉j帷 "mama", za siedmiomiesi璚zne dziecko Wac豉wa i Jadwigi Demk闚 z Jadwigina (pow. ㄆck) ssa這 pier martwej matki. Dzieci starsze same przy陰cza造 si do uchod嬈闚 albo by造 zabierane przez zorganizowane grupy Polak闚, kt鏎zy po napadzie wracali zabra do miasta niedobitki i pochowa zamordowanych. W takich okoliczno軼iach ocala這 sze軼ioro sierot po zamordowanych Kuncach z Ziemlicy (pow. W這dzimierz Wo.).

    Podczas panicznych ucieczek przed banderowcami dochodzi這 cz瘰to do gubienia dzieci, kt鏎e potem samotnie b陰ka造 si i albo podczas ob豉w na niedobitki gin窸y, albo kto si nimi zaopiekowa. Dwuip馧letnia Irenka Szczepa雟ka z B豉瞠nika (pow. W這dzimierz) "posz豉 gdzie sobie" w ciemno軼iach, gdy ojciec przenosi przez rzek jej m這dsz siostr, i sama b陰ka豉 si po lesie dwie doby, bez picia i jedzenia. Dziecko nie prze篡這by lub zosta這by zamordowane, gdyby nie natrafili na ni i nie zabrali jej uciekaj帷y do miasta ludzie. Podczas ucieczki przez lasy i bagna ze 安i皻ocina, z G喚boczycy i s御iednich polskich kolonii (pow. W這dzimierz) zagubienia dzieci nie by造 rzadko軼i. Los cz窷ci jest nieznany, jak np. trojga dzieci Micha豉 i Heleny Winiarskich z G喚boczycy czy ma貫j dziewczynki z kolonii Pendyki (pow. Kostopol). W kolonii Lipniki (pow. Kostopol) podczas nocnego napadu w strzelaninie i po瘸rze 軼iganej przez banderowc闚 matce wypad z r彗 p馧toraroczny p騧niejszy polski kosmonauta Miros豉w Hermaszewski. Dobrze opatulony przele瘸 w 郾iegu do rana i zosta znaleziony przez ojca.

    Tysi帷e polskich dzieci by這 skazane na tu豉cze 篡cie, w g這dzie, bez odpowiedniej odzie篡 i obuwia, nieraz w 豉chmanach, pod go造m niebem, tymczasowo 篡j帷 w brudnych i zat這czonych pomieszczeniach, kom鏎kach itp., w obozach przej軼iowych dla wywo穎nych na roboty do Rzeszy, tygodniami jad帷 na zach鏚 w poci庵ach wysadzanych w powietrze przez partyzantki. Gin窸y nawet i traci造 rodzic闚 podczas alianckich bombardowa niemieckich fabryk czy miast, gdzie pracowali ich opiekunowie oraz starsze dzieci. Uchod嬈y trafiaj帷y na teren Generalnego Gubernatorstwa otrzymywali pomoc Polskich Komitet闚 Opieku鎍zych, oficjalnej instytucji pod okupacj niemieck, ale ich potrzeby by造 zaspokajane w minimalnym zakresie.

    Sieroty, je郵i nie zosta造 przygarni皻e przez dalsz rodzin lub obcych ludzi, by造 umieszczane w sieroci鎍ach i ochronkach, prowadzonych przez domy zakonne, parafie i Polskie Komitety Opieku鎍ze na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Kilka punkt闚 pomocy sierotom by這 na Wo造niu, wszystkie prowadzone przez Ko軼i馧 rzymskokatolicki: w ㄆcku, we W這dzimierzu Wo造雟kim, w Horochowie. Wo造雟kie sieroty przebywa造 w ochronkach m.in. w Che軛ie, Lublinie, Pu豉wach, we Lwowie, w Rymanowie, Krakowie, Pieskowej Skale.

    Ukrainiec ratuje

    Zdarza這 si, 瞠 b陰kaj帷ymi si czy tkwi帷ymi w jednym miejscu w przestrachu sierotami zaj窸y si rodziny ukrai雟kie, nara瘸j帷 si powa積ie banderowcom. Musia造 znalezione dzieci ukrywa, udawa, 瞠 to ich w豉sne lub z dalszej rodziny, zanim nie znalaz si polski opiekun. Niekt鏎e w tych ukrai雟kich rodzinach pozosta造. Wtedy musia造 nauczy si ukrai雟kich modlitw, p造nnej mowy i zwyczaj闚, by nie zdradzi swego pochodzenia, kt鏎e z czasem zaciera這 si w ich pami璚i. Otrzymywa造 nawet nazwisko przybranych rodzic闚. Obok sytuacji, gdy nowi ukrai雟cy rodzice obdarzyli dziecko takim uczuciem, 瞠 nie chcieli go odda dalszej rodzinie, kt鏎a je odnalaz豉 (tak by這 z kilkumiesi璚zn c鏎eczk nauczyciela Jana Jusufa zamordowanego z 穎n i pozosta造mi dzie熤i we wsi Kamienna w pow. Sarny), zdarza造 si ca趾iem odwrotne: zabranie dziecka, by wykonywa這 niewolnicz prac w gospodarstwie, z貫 traktowanie, bicie, poni瘸nie i g這dzenie. Takiego losu dozna豉 o鄉ioletnia Rozalka Bojko z kolonii Teresin (pow. W這dzimierz). Na szcz窷cie odszuka j i odebra stryj.

    Przez p馧 roku spodziewa si ka盥ego dnia i nocy 鄉ierci Edzio Szpryngel z kolonii Balarka (pow. ㄆck), kt鏎y wraz z matk i bratem zosta zgarni皻y podczas ob豉wy na ukrywaj帷ych si w lesie Polak闚. Zostali przekazani do banderowskiego gniazda w Stydyniu (pow. Kostopol), a tam postanowiono najpierw wykorzysta ich do pracy i przydzielono gospodarzom: matk z m這dszym bratem do jednego, a Edzia do drugiego. Z nieznanych powod闚 UPA jakby zapomnia豉 o maj帷ej nast徙i "egzekucji" i zostali "wyzwoleni" na pocz徠ku 1944 r. przez czo堯wk Armii Czerwonej post瘼uj帷ego na zach鏚 frontu.

    Zapomniane w ojczy幡ie

    Nawet najsilniejsze jednostki, kt鏎ych - jak si wydaje - p騧niejsze losy potoczy造 si dobrze, nie uwolni造 si od traumy. Zw豉szcza te, kt鏎e widzia造 makabryczn 鄉ier bliskich. Przypominaj帷e si od czasu do czasu dr璚z帷e koszmarne obrazy, sny z mordami i ucieczkami, sygnalizowane otoczeniu krzykami przez sen, stany l瘯owe i depresje, trudno軼i z komunikacj spo貫czn, wraz z wiekiem nasilaj帷a si t瘰knota do przerwanego dobrego dzieci雟twa - to przyk豉dy najcz瘰tszych zaburze u ocala造ch z ludob鎩stwa. A wyst瘼owa造 te ci篹kie zaburzenia psychiczne, uniemo磧iwiaj帷e samodzielne 篡cie.

    ζtwiej ofiarom pogodzi si z tym, 瞠 w PRL nie by造 zauwa瘸ne i nie mia造 mo磧iwo軼i tworzenia w豉snego 鈔odowiska, lecz trudniej zrozumie, 瞠 w III Rzeczypospolitej ich starania o przywr鏂enie pami璚i ofiar oraz gehenny ludno軼i polskiej Wo造nia i Ma這polski s traktowane przez elity w豉dzy jako przejawy nacjonalizmu. By nie powiedzie, co si sta這, ludob鎩stwo nazywane jest - walkami bratob鎩czymi.

    Ewa Siemaszko ("Uwa瘸m Rze. Historia", nr 1/2012, 12.04.2012)


    Ofiary zbrodni UPA dokonanej ko這 Lubyczy Kr鏊ewskiej. 1944 r.
    毒鏚這: Archiwum ROPWiM.

Powr鏒 do strony g堯wnej serwisu "Wo造 naszych przodk闚" www.nawolyniu.pl